Zgodnie z kanonem 1103 kodeksu prawa kanonicznego „nieważnie jest małżeństwo zawarte pod przymusem lub pod wpływem bojaźni z zewnątrz, choćby nieumyślnie wywołanej, od której ktoś ażeby się uwolnić, zmuszony jest wybrać małżeństwo”. Przymus stanowi formę nacisku, a jego konsekwencją jest skrępowanie swobody działania. Przymus wiąże się z awersją do małżeństwa i osoby, z którą ma się je zawrzeć. Można być przymuszonym jedynie do czegoś, czego się nie chce. Wyróżnia się przymus fizyczny i przymus moralny.

Przymus fizyczny, moralny i bojaźń a unieważnienie małżeństwa

Przymus fizyczny występuje w sytuacji użycia siły. Natomiast przymus moralny ma miejsce wówczas, gdy ktoś oddziałuje na psychikę drugiego w formie presji, groźby zła, stałego lub uciążliwego nalegania, natarczywego żądania, upokarzania lub znieważania.


Bojaźń wiąże się z uczuciem lęku spowodowanym grożącym aktualnie lub w niedalekiej przyszłości niebezpieczeństwem zła. Lęk może wywołać druga osoba choćby nieumyślnie lub może pochodzić z wnętrza danego człowieka. Bojaźń musi być ciężka. Określając ciężar bojaźni, bierze się pod uwagę kryterium subiektywne, indywidualne uwarunkowania psychiczne danego człowieka. Bojaźń jest uznawana za ciężką, jeśli w konkretnym przypadku była ona rzeczywistą przyczyną zawarcia przez daną osobę niechcianego przez nią małżeństwa. Bierze się pod uwagę środowisko oraz charakter danej osoby, a także jej indywidualną wrażliwość.

Wyrok o unieważnieniu małżeństwa

Pewność moralna

Zgodnie z kan. 1608

  • Par. 1 Do wydania jakiegokolwiek wyroku wymaga się u sędziego wewnętrznej moralnej pewności co do sprawy, która ma być rozstrzygnięta wyrokiem.
  • Par. 2 Tę pewność sędzia winien czerpać z faktów i dowodów.
  • Par. 3 Dowody zaś sędzia powinien oceniać w swoim sumieniu, z zachowaniem przepisów ustawy o skuteczności niektórych dowodów.
  • Par. 4 Sędzia, który nie może osiągnąć takiej pewności, powinien orzec, że nie udowodniono uprawnienia powoda, a pozwanego uwolnionego odesłać, chyba że chodzi o sprawę cieszącą się przywilejem prawa, w którym to wypadku należy wydać wyrok na jej korzyść.

Z normy wynika, że najważniejszym warunkiem wydania wyroku jest osiągnięcie przez sędziego moralnej pewności. Polega ona na wewnętrznym przekonaniu pojedynczego sędziego i każdego członka kolegium sędziowskiego o prawdziwości lub fałszywości czegoś, np. słuszności żądania ustalenia czegoś. Pewność moralna jest czymś więcej niż przypuszczenie czy nawet wielkie prawdopodobieństwo. Wynikać musi z obiektywnych przesłanek.

Pewność sędzia czerpie ze stanu faktycznego udowodnionego w aktach sprawy. Nie może czerpać argumentów z innych źródeł, jak przepisy prawa i akta sprawy. Warunkiem prawidłowego rozstrzygnięcia jest dokładne zapoznanie się z aktami sprawy. Pewność moralną może więc osiągnąć sędzia dzięki dowodom zgromadzonym w sprawie. Prawdę znajduje w zeznaniach świadków i przedstawionych dokumentach.


Pewność moralna jest pojęciem wypracowanym na terenie prawa kanonicznego w wieku XX, do czego przyczynił się bardzo Pius XII. Pewność moralna to nie jest pewność absolutna, jednak wyklucza wszelką poważną wątpliwość. Pewność moralna musi być oparta na dokumentach i racjach obiektywnych. Nie może to być subiektywne przekonanie kogoś.


Nie można się domagać od sędziego pewności absolutnej, bo takiej pewności nigdy nie da się osiągnąć. Jest to przecież ludzkie podchodzenie do problemu. Celem kościelnego procesu małżeńskiego jest wyjaśnienie prawdy o konkretnym małżeństwie. Osiągnięcie pewności moralnej przez sędziego jest największym gwarantem wyświetlenia prawdy. Obrońca węzła małżeńskiego i adwokat także odgrywają przypisane im role w dążeniu do ustalenia prawdy obiektywnej, ale są to role wzajemnie skoordynowane i mające pozostać w służbie prawdy i dobra dusz, w służbie osiągnięcia pewności moralnej przez sędziego, co do ważności lub nieważności małżeństwa.


Opr. w oparciu o rozmowę z abp Z. Grocholewskim Mieć pewność moralną oraz Ks. Krzysztof Mierzejewski Poszukiwanie prawdy obiektywnej a pewność moralna sędziego w kanonicznym procesie małżeńskim